Prosisz dziecko, żeby założyło buty. Wracasz po pięciu minutach, a ono siedzi w jednej skarpetce, z butem w ręce, i opowiada Ci, dlaczego ośmiornice mają trzy serca. Prosisz drugi raz, trzeci, czwarty, a autobus właśnie odjeżdża. Każde dziecko czasem tak ma. Pytanie brzmi, czy u Twojego dziecka to jest czasem, czy codzienność.
Objawy ADHD u dzieci łatwo pomylić z charakterem, zmęczeniem albo zwykłym etapem rozwoju. W tym tekście wyjaśniam, jak wyglądają, czym różnią się od typowego dziecięcego roztargnienia i jak przebiega diagnoza.
Objawy ADHD u dzieci: uwaga, ruch i impulsywność
DSM-5 opisuje ADHD przez dwie grupy objawów. Pierwsza dotyczy uwagi, druga nadruchliwości i impulsywności. U jednych dzieci przeważa pierwsza grupa, u innych druga, a u części obie są równie wyraźne.
Trudności z uwagą wyglądają w domu i w szkole na przykład tak:
- dziecko zaczyna zadanie, ale go nie kończy, bo po drodze coś innego okazuje się ciekawsze,
- gubi rzeczy, w tym piórniki, czapki, zeszyty i kartki od nauczyciela,
- wydaje się, że nie słucha, nawet gdy mówisz bezpośrednio do niego,
- zapomina o tym, o co prosisz, zanim dojdzie do swojego pokoju,
- unika zadań, które wymagają dłuższego wysiłku umysłowego, jak odrabianie lekcji,
- robi drobne błędy, bo pomija polecenia albo czyta je do połowy.
Nadruchliwość to ciągłe wiercenie się, wstawanie od stołu, bieganie i wspinanie się tam, gdzie nie wypada, trudność z cichą zabawą i bardzo dużo mówienia. Impulsywność to odpowiadanie, zanim padnie całe pytanie, trudność z czekaniem na swoją kolej i wtrącanie się w rozmowy i zabawy innych dzieci.
Pojedyncze takie zachowania nic jeszcze nie przesądzają. Liczy się to, jak często się pojawiają, jak długo trwają i czy są wyraźnie silniejsze niż u rówieśników w tym samym wieku.
Dom i szkoła: dlaczego jedno miejsce nie wystarczy
I to jest ważna rzecz: według DSM-5 objawy ADHD muszą być widoczne w co najmniej dwóch środowiskach, na przykład w domu i w szkole. Jeśli dziecko ma trudności tylko w szkole, a w domu funkcjonuje bez problemu, warto przyjrzeć się temu, co dzieje się w klasie. Jeśli tylko w domu, warto sprawdzić, co zmieniło się w rodzinie.
Kryteria mówią też, że objawy muszą trwać co najmniej sześć miesięcy, pojawić się przed dwunastym rokiem życia i realnie utrudniać funkcjonowanie dziecka, na przykład w nauce, w relacjach z rówieśnikami albo w codziennych obowiązkach. Dla dzieci DSM-5 wymaga co najmniej sześciu objawów z danej grupy.
Dlatego w diagnozie tak ważne jest spojrzenie zarówno rodzica, jak i nauczyciela. Każde z nich widzi dziecko w innych warunkach i każde widzi coś, czego drugie nie ma szans zobaczyć.
ADHD u dziecka, które siedzi cicho
Nie każde dziecko z ADHD jest głośne. Część dzieci ma głównie trudności z uwagą: siedzi w ławce spokojnie, patrzy w okno, nie przeszkadza na lekcji i dlatego przez lata nikt nie zwraca na nie uwagi. Takie dziecko słyszy raczej „mogłoby się bardziej postarać” niż „zobaczmy, co się dzieje”. Kiedyś taki obraz nazywano ADD, o czym piszę we wpisie ADD co to jest.
ADHD u dziecka, które dobrze się uczy, też jest możliwe. Bystre dziecko potrafi długo nadrabiać trudności z uwagą zdolnościami, a kłopoty wychodzą dopiero wtedy, gdy materiału przybywa i zaczyna brakować czasu na nadrabianie.
Co jeszcze może wyglądać jak ADHD
Podobne zachowania mogą mieć zupełnie inne przyczyny. Dziecko, które za mało śpi, bywa rozkojarzone i drażliwe. Lęk, stres w szkole albo zmiany w rodzinie potrafią rozbić koncentrację tak samo jak ADHD. Do tego dochodzą przyczyny medyczne, na przykład problemy ze słuchem albo z tarczycą.
Dlatego każdą diagnozę zaczynam od diagnozy różnicowej. Chodzi o to, żeby nie przypisać dziecku etykiety, która tylko wydaje się pasować, i nie przeoczyć tego, co naprawdę mu przeszkadza.
Jak wygląda diagnoza ADHD u dzieci
Diagnoza ADHD u dzieci zaczyna się od rozmowy z rodzicem. Pytam o rozwój dziecka, o to, jak wygląda zwykły dzień w domu i w szkole, kiedy pojawiły się pierwsze trudności i co do tej pory pomagało, a co nie.
Następnie korzystam z kwestionariuszy Conners 3. Wypełnia je rodzic i nauczyciel, dzięki czemu widać, jak dziecko funkcjonuje w obu środowiskach i czy obraz jest podobny. To właśnie ten element pozwala sprawdzić, czy objawy rzeczywiście występują w więcej niż jednym miejscu.
Na koniec dostajesz rozbudowaną pisemną opinię z zaleceniami dla domu i dla szkoły. Możesz ją przekazać wychowawcy, pedagogowi albo zabrać do psychiatry dziecięcego. Psycholog nie przepisuje leków, o ewentualnym leczeniu farmakologicznym decyduje psychiatra. Całość prowadzę online, z każdego miejsca w Polsce. Szczegóły i cenę znajdziesz na stronie diagnoza ADHD u dzieci.
Kiedy warto zgłosić się na diagnozę
Warto, gdy trudności trwają dłużej niż kilka miesięcy, widać je zarówno w domu, jak i w szkole, i zaczynają wpływać na naukę, relacje z rówieśnikami albo na to, jak dziecko o sobie myśli. Nie trzeba czekać, aż ktoś ze szkoły to zasugeruje. Masz prawo zapytać, nawet jeśli nie masz pewności, czy to ADHD.
Najczęstsze pytania
Czy ADHD u dziecka wynika z wychowania?
Nie. ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym, czyli wynika z tego, jak rozwija się i działa mózg dziecka. Sposób wychowania nie powoduje ADHD, choć otoczenie ma wpływ na to, jak dziecko radzi sobie z objawami na co dzień.
Czy nauczyciel musi brać udział w diagnozie?
Nauczyciel nie musi przychodzić na spotkania, ale jego spojrzenie jest bardzo ważne. Wypełnia kwestionariusz Conners 3 w wersji dla nauczyciela, dzięki czemu widać, jak dziecko funkcjonuje w szkole, a nie tylko w domu.
Czy ADHD u dziecka to coś złego?
ADHD to inny sposób działania uwagi i energii, a nie wada charakteru. Dziecko z ADHD potrzebuje warunków dopasowanych do tego, jak działa jego mózg. Diagnoza pomaga dorosłym zrozumieć, czego potrzebuje, i przestać oczekiwać od niego rzeczy, które są dla niego wyjątkowo trudne.
Za zachowaniem, które męczy dorosłych, prawie zawsze stoi dziecko, któremu jest jeszcze trudniej. Diagnoza nie zmienia dziecka, ale zmienia to, jak dorośli wokół niego je rozumieją.